داروهای هوشمند قرار نیست مانند انسان فکر کنند، اما میتوانند شرایط بدن را تحلیل کرده، محل بیماری را تشخیص دهند و تنها در همان نقطه فعال شوند،معاون تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی زنجان میگوید این فناوری، آینده پزشکی جهان را متحول خواهد کرد....
به گزارش خبرنگار خبرگزاری سلامت (طبنا)زنجان، زهرانوری؛تصور کنید دارویی وارد بدن شود، اما برخلاف داروهای امروزی، در هیچیک از بافتهای سالم توقف نکند؛ تنها سلول بیمار را پیدا کند، همانجا فعال شود، داروی خود را آزاد کند و بدون ایجاد عوارض جانبی گسترده، مأموریتش را به پایان برساند. شاید این تصویر تا چند سال پیش شبیه داستانهای علمیتخیلی بود، اما امروز به لطف پیشرفتهای نانوفناوری، هوش مصنوعی و پزشکی دقیق، به یکی از جدیترین مسیرهای آینده پزشکی جهان تبدیل شده است؛ مسیری که از آن با عنوان «داروهای هوشمند» یاد میشود.
داروهای رایج اگرچه جان میلیونها انسان را نجات دادهاند، اما همچنان با چالشهای مهمی روبهرو هستند؛ دارو پس از ورود به بدن تنها به محل بیماری نمیرود، بلکه در سراسر بدن توزیع میشود و همین موضوع باعث بروز عوارض جانبی، کاهش اثربخشی درمان و افزایش هزینههای نظام سلامت میشود.
چرا داروهای امروزی دیگر کافی نیستند؟
مهرداد حمیدی، معاون تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی زنجان، در گفتوگو با خبرنگار طبنا با اشاره به ضرورت توسعه داروهای هوشمند اظهار کرد:مشکل اصلی بسیاری از داروهای فعلی این است که اختصاصی عمل نمیکنند. دارو علاوه بر محل بیماری، به اندامهای سالم نیز میرسد و همین موضوع موجب بروز عوارض جانبی میشود. در بسیاری از موارد، بیمار نه به دلیل بیاثر بودن دارو، بلکه به دلیل شدت عوارض درمان، ناچار به کاهش یا قطع مصرف دارو میشود و همین مسئله روند درمان را با شکست روبهرو میکند.
وی افزود: بیماران مبتلا به فشار خون، دیابت، بیماریهای قلبی یا چربی خون، سالها و گاهی تا پایان عمر دارو مصرف میکنند. این مواجهه طولانیمدت میتواند به کبد، کلیه، مغز و سایر اندامها آسیب برساند و هزینههای سنگینی را به بیمار و نظام سلامت تحمیل کند.
به گفته حمیدی، یکی دیگر از مشکلات اساسی، نرسیدن مقدار کافی دارو به محل بیماری است؛ بهگونهای که بخش عمدهای از دارو در نقاطی از بدن توزیع میشود که هیچ نقشی در درمان ندارند.
وی توضیح داد: گاهی از یک قرص ۵۰۰ میلیگرمی، تنها بخش اندکی به عضو هدف میرسد و باقی آن در سایر بافتهای بدن پخش میشود. این یعنی هم اثربخشی کاهش مییابد و هم احتمال بروز عوارض جانبی افزایش پیدا میکند.
مقاومت دارویی؛ زنگ خطری برای نظام سلامت
معاون تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی زنجان، مقاومت میکروبی را یکی دیگر از چالشهای مهم پزشکی امروز دانست و گفت: مصرف بیرویه آنتیبیوتیکها باعث شده بسیاری از میکروارگانیسمها نسبت به داروهای رایج مقاوم شوند؛ موضوعی که درمان بیماریهای عفونی را دشوارتر از گذشته کرده است.
حمیدی همچنین به کاهش پایبندی بیماران به مصرف صحیح دارو اشاره کرد و افزود: مصرف همزمان چند دارو، فراموش کردن زمان مصرف و خستگی بیماران از درمانهای طولانیمدت، از عواملی است که موفقیت درمان را کاهش میدهد.
سفری یکصد ساله؛ از قرصهای ساده تا داروهای هوشمند
تحول داروسازی طی یک قرن گذشته، مسیری طولانی را از داروهای گیاهی، جوشاندهها و نسخههای سنتی تا تولید صنعتی داروها، شناخت مولکولی بیماریها و در نهایت توسعه داروهای هوشمند طی کرده است. آنچه امروز با عنوان «داروی هوشمند» شناخته میشود، نتیجه دههها پیشرفت در علوم داروسازی، زیستفناوری، نانوفناوری و هوش مصنوعی است.
در گذشته، هدف اصلی دارو تنها کاهش علائم بیماری بود، اما پزشکی نوین به دنبال درمانی است که بتواند سلول بیمار را با دقت شناسایی کرده و دارو را تنها در همان نقطه آزاد کند. به گفته متخصصان، این تحول را میتوان بزرگترین تغییر در داروسازی پس از تولید انبوه داروها دانست؛ تغییری که مسیر درمان را از «تجویز یک دارو برای همه بیماران» به سمت «درمان اختصاصی برای هر فرد» هدایت میکند.
رؤیای دیرینه پزشکی؛ دارویی که آدرس بیماری را میشناسد
وی با بیان اینکه آرزوی دیرینه دانش پزشکی، رساندن دارو فقط به محل بیماری بوده است، اظهار کرد: اگر بتوانیم به یک مولکول دارویی آدرس دقیق بدهیم تا تنها به سلول بیمار برسد، بدون آنکه وارد سایر بافتها شود، بخش بزرگی از مشکلات درمان برطرف خواهد شد. اساس داروهای هوشمند نیز بر همین ایده بنا شده است.
این پژوهشگر داروهای هوشمند را سامانههایی معرفی کرد که با استفاده از نانوحاملها، حسگرهای زیستی و فناوریهای نوین، قادرند تفاوت میان سلول سالم و سلول بیمار را تشخیص دهند.
نانوحاملها؛ تاکسیهای هوشمند دارو
حمیدی برای توضیح عملکرد این فناوری، از یک مثال ساده استفاده کرد و گفت: میتوان نانوحامل را مانند تاکسی هوشمندی تصور کرد که دارو را سوار میکند، آدرس دقیق مقصد را میداند و تنها در محل موردنظر، در زمان مناسب و به مقدار لازم، دارو را تحویل میدهد.
به گفته وی، این حاملها میتوانند تغییراتی مانند اسیدی شدن محیط سلول، افزایش دما، وجود آنزیمهای خاص یا سایر نشانگرهای بیماری را تشخیص داده و تنها در همان نقطه فعال شوند.
داروهایی که "فکر" میکنند
این پژوهشگر حوزه فناوری سلامت با تأکید بر اینکه منظور از هوشمند بودن دارو، داشتن شعور انسانی نیست، گفت:هوشمندی در اینجا یعنی توانایی دریافت داده، تحلیل شرایط، تصمیمگیری و پاسخ مناسب. داروی هوشمند محیط اطراف خود را پایش میکند و فقط زمانی فعال میشود که نشانههای بیماری را تشخیص دهد.
وی افزود: در آینده نزدیک، هوش مصنوعی نقش مهمی در تحلیل دادههای زیستی، طراحی دارو، انتخاب بهترین روش درمان و حتی کنترل لحظهای روند درمان خواهد داشت.
از درمان واکنشی تا پزشکی پیشگیرانه
حمیدی معتقد است پزشکی امروز عمدتاً واکنشی است؛ یعنی پس از بروز علائم بیماری وارد عمل میشود.
وی گفت: پزشکی آینده بر پایه پیشبینی و پیشگیری خواهد بود. هدف این است که تغییرات مولکولی و زیستی بدن، پیش از آنکه بیماری علامتدار شود، شناسایی شوند و درمان در همان مراحل اولیه آغاز شود.
به گفته وی، ظهور شاخصهای زیستی، حسگرهای زیستی و سامانههای هوشمند این امکان را فراهم میکند که بیماریهایی مانند سرطان، آلزایمر، پارکینسون، دیابت و بسیاری از بیماریهای مزمن، ماهها یا حتی سالها پیش از بروز علائم بالینی شناسایی شوند.
ترانوستیک؛ تشخیص و درمان همزمان
یکی از مهمترین فناوریهای نوظهور، سامانههای «ترانوستیک» است؛ فناوریای که تشخیص و درمان را به صورت همزمان انجام میدهد.
حمیدی در این باره توضیح داد: این سامانهها ابتدا محل بیماری را شناسایی میکنند، سپس دارو را دقیقاً در همان نقطه آزاد میکنند. به همین دلیل، هم دقت درمان افزایش مییابد و هم آسیب به بافتهای سالم کاهش پیدا میکند.
امید تازه برای درمان سرطان
وی سرطان را یکی از مهمترین حوزههای کاربرد داروهای هوشمند دانست و گفت: در شیمیدرمانی، دارو علاوه بر سلولهای سرطانی، سلولهای سالمی مانند سلولهای مغز استخوان، دستگاه گوارش و فولیکولهای مو را نیز تخریب میکند. اگر بتوانیم فقط سلول سرطانی را هدف قرار دهیم، کیفیت درمان به شکل چشمگیری افزایش خواهد یافت.
حمیدی افزود: پژوهشگران در تلاش هستند نانوحاملهایی طراحی کنند که تنها به سلولهای سرطانی متصل شوند و دارو را فقط در همان نقطه آزاد کنند.
عبور از سد خونی مغز؛ یکی از بزرگترین چالشها
وی با اشاره به دشواری درمان بیماریهای مغزی گفت: «سد خونی ـ مغزی به گونهای طراحی شده که از ورود بسیاری از مواد به مغز جلوگیری میکند. یکی از مهمترین مأموریتهای داروهای هوشمند، عبور ایمن از این سد و رساندن دارو به بافت مغز است.
به گفته وی، موفقیت در این زمینه میتواند تحول بزرگی در درمان بیماریهایی مانند آلزایمر، پارکینسون، تومورهای مغزی و اماس ایجاد کند.
پزشکی شخصیسازیشده؛ یک نسخه برای هر بیمار
حمیدی با اشاره به روند جهانی پزشکی اظهار کرد:آینده درمان بر اساس نسخه واحد برای همه بیماران نخواهد بود. پزشکی شخصیسازیشده بر پایه ویژگیهای ژنتیکی، مولکولی و زیستی هر فرد، درمان اختصاصی طراحی میکند.
وی افزود: در آینده، فناوریهایی مانند چاپ سهبعدی دارو، هوش مصنوعی و تحلیل دادههای زیستی میتوانند دارویی تولید کنند که تنها برای همان بیمار و همان شرایط طراحی شده باشد.
آیا هوش مصنوعی جای پزشکان را میگیرد؟
معاون تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی زنجان در پاسخ به این پرسش گفت:هوش مصنوعی جایگزین پزشک نخواهد شد؛ بلکه ابزاری برای افزایش دقت تصمیمگیری است. آینده نظام سلامت بر همکاری پزشک، هوش مصنوعی و سامانههای هوشمند درمانی استوار خواهد بود.
وی البته بر حفظ جایگاه خرد انسانی تأکید کرد و افزود: فناوری باید در خدمت انسان باشد، نه جایگزین انسان. تصمیمگیری نهایی همچنان نیازمند قضاوت، اخلاق، تجربه و نگاه انسانی پزشک است.
ایران؛ ظرفیت علمی بالا، نیازمند سرمایهگذاری هدفمند
حمیدی با اشاره به جایگاه ایران در حوزه نانوفناوری گفت: کشور از نظر علمی ظرفیت بسیار خوبی در حوزه نانو، زیستفناوری و علوم دارویی دارد؛ اما برای تبدیل پژوهش به محصول، نیازمند سرمایهگذاری هدفمند، حمایت از شرکتهای دانشبنیان و تربیت نیروی انسانی بینرشتهای هستیم.
وی تأکید کرد: آینده متعلق به کشورهایی است که امروز برای فناوریهای نوین سرمایهگذاری میکنند، نه کشورهایی که منتظر رسیدن آینده میمانند.
آیندهای که آغاز شده است
کارشناسان معتقدند همگرایی نانوفناوری، هوش مصنوعی، سلامت دیجیتال، پزشکی دقیق و پزشکی شخصیسازیشده، بزرگترین تحول تاریخ داروسازی را رقم خواهد زد؛ تحولی که در آن درمان تنها به مقابله با بیماری محدود نخواهد بود، بلکه با شناسایی زودهنگام تغییرات مولکولی، از بروز بسیاری از بیماریها جلوگیری خواهد شد.
داروهای هوشمند دیگر یک ایده آیندهنگرانه نیستند؛ آنها به سرعت در حال ورود به نظام سلامت جهان هستند و میتوانند طی سالهای آینده، شیوه درمان بیماریهای مزمن، سرطان، اختلالات عصبی و بسیاری از بیماریهای صعبالعلاج را دگرگون کنند؛ انقلابی که شاید مهمترین ویژگی آن، حرکت از درمان واکنشی به سوی سلامت هوشمند، پیشگیرانه و شخصیسازیشده باشد.
انتهای پیام/
نظر شما